Een paar weken geleden liep ik door de woonboerderij van voormalig staatssecretaris Cees van Leeuwen. Het huis moest in 2002 wijken voor de aanleg van het HSL-tracé. De Boskade in Hoogmade is inmiddels veranderd in een bouwput, nadat de aanleg van de A4 en een mislukte ruilverkaveling de laatste agrarische activiteiten ten einde brachten.
Ik kon een rondwandeling maken door het interieur doordat 35 bouwvakkers in de zomer van 2002 in vijf weken tijd de boerderij hebben gedemonteerd en daarna in Arnhem weer hebben opgebouwd. Nadat alles nauwkeurig was opgemeten en beschreven, werden de gevels in stukken van acht meter gezaagd en samen met alle andere bouwdelen op transport gezet naar Gelderland. Daar staat de boerderij vanaf juni dit jaar ter bezichtiging voor iedere bezoeker van het Nederlands Openluchtmuseum. De inrichting is zoals ze in 2002 is achtergelaten.
Op de televisie in de studeerkamer van Van Leeuwen werd een videoband vertoond. Daarop was de advocaat in muziekrecht en kortstondig politicus aan het woord over de gebeurtenissen die aanleiding gaven tot de onteigening. De man die ooit bij rockgroep Kayak de bas bespeelde, trok in eerste instantie fel ten strijde tegen de afbraak van zijn kapitale optrekje, zoals een echte NIMBY (Not In My Backyard) betaamt. Na veel getouwtrek met het HSL-consortium en het ministerie van Verkeer en Waterstaat kwam er een aankoopprijs van 1,36 miljoen euro uit en de mogelijkheid een stuk verderop een nieuw huis te bouwen.
De toenmalige minister Netelenbos vond het jammer een 17e-eeuws monument ten onder te laten aan de sloophamers van de vooruitgang en deed het Nederlands Openluchtmuseum een unieke toezegging. Volgens Van Leeuwen was hij niet op de hoogte gesteld van de wederopbouw in Arnhem. In de veronderstelling dat de boerderij zou worden gesloopt, brak hij eigenhandig allerlei unieke elementen uit het huis, zoals de plavuizen in de woonkamer, de karakteristieke schouw en de oude paneeldeuren. Bovendien had Van Leeuwen het pronkstuk van de boerderij, een volledig handgefreesde bedstee, al aan een ander museum afgestaan. Dus toen de minister in Hoogmade op werkbezoek ging, struikelde ze over de losgebikte tegels en andere sloopresten. Ze was des duivels. Van Leeuwen werd gesommeerd de ‘ontvreemde’ onderdelen onmiddellijk te retourneren. De advocaat was niet onder de indruk: hij wist van niks en had daarna nota bene in de Telegraaf moeten lezen dat zijn huis behouden zou blijven ter verfraaiing van het Openluchtmuseum.
De impliciete boodschap die Van Leeuwen afgaf: als je normaal met mij had gecommuniceerd, dan was dit allemaal niet gebeurd. Veel NIMBY’s zijn niet eens zozeer NIMBY omdat ze de vooruitgang willen frustreren. Ze protesteren omdat overheden beslissingen nemen over de hoofden van de mensen heen – nu goed, daarvoor wordt een politicus gekozen – maar vervolgens ook niet de moeite nemen deze beslissingen uit te leggen aan alle betrokkenen en op een fatsoenlijke manier met hen tot een oplossing te komen. NIMBY’s zijn zelden deelgenoot gemaakt van het proces, terwijl ze er wel rechtstreeks door worden benadeeld.
De grote problemen die Schiphol met zijn omwonenden heeft, zijn al evenzeer te wijten aan een gebrekkige communicatie. De luchthaven lijkt verkrampt in een verdeel-en-heerspolitiek waarin ministerie, provincie en gemeenten tegen elkaar worden uitgespeeld. Misinformatie en niet nagekomen beloften zijn de belangrijkste instrumenten in deze politiek, die steeds meer argwaan schept en vijanden maakt. Die tactiek mag tot dusver uiterst succesvol zijn geweest, het boemerang-effect ligt op de loer. De uitvliegroute van de boemerang is bijna voltooid, de luchtverkeersleiding mag beginnen met het uitstippelen van de aanvliegroute.
Waarom? Niemand gelooft Schiphol nog. Dat werkt op den duur natuurlijk contraproductief. Misschien is ‘eerlijk duurt het langst’ een naïef PR-motto, maar Schiphol slaagt er hoe dan ook niet meer in zijn ogenschijnlijke leugens onder te dompelen in een saus van geloofwaardigheid. Dat gaat hen op een gegeven moment opbreken.
Neem het nieuwe parallelle stijgen ‘met koersinstructie’ zoals dat bij noordenwind sinds april 2004 plaatsvindt vanaf de Zwanenburgbaan en de Polderbaan. Voor wie het niet weet: de Zwanenburgbaan is de noord-zuidbaan aan de overzijde van de A4, de Polderbaan is de nieuwe baan die nog weer een kwartier taxiën verder ligt, parallel aan de Zwanenburgbaan, tegen Vijfhuizen aan. De Zwanenburgbaan heeft decennialang voor overlast gezorgd in de dorpen Zwanenburg en Halfweg, die er ten noorden van liggen. Door de geluidsnormen mag er ook niet meer worden gebouwd. Dat heeft ervoor gezorgd dat de dorpen vrij gesloten gemeenschappen zijn geworden, met dorpers die enigszins gewend zijn geraakt aan het geluid. Wie niet kon wennen, vertrok. Er is weinig aanwas van buiten. De enige ‘nieuwe’ dorpelingen zijn de kinderen die er opgroeiden en nu als volwassenen terugkeren op het oude nest. Zoals gezegd, de dorpsband is er erg hecht – geworden.
Enkele jaren geleden kon de vlag uit. Schiphol ontvouwde zijn plannen voor de Polderbaan. Dat was sneu voor Velsen, de Westelijke Zaanstreek en Uitgeest/Castricum, maar goed nieuws voor de jarenlang geteisterde dorpen. Want, zo beloofde Schiphol, de Polderbaan zou de Zwanenburgbaan ontlasten. Voortaan zou de bulk van het vliegverkeer landen en stijgen via de Polderbaan. De Zwanenburgbaan werd een secundaire baan om pieken op te vangen. Zwanenburgers en Halfweggers haalden opgelucht adem. Eindelijk! Een toekomst in de dorpen was verzekerd. Huizenprijzen stegen weer, hypotheken werden overgesloten. They were here to stay.
Toen kwam de rekenfout. Of beter gezegd, de ‘rekenfout’. Want kort na de ingebruikname van de Polderbaan bleek dat de capaciteit van de nieuwe baan verkeerd was berekend. Er was maar één oplossing: de Zwanenburgbaan moest een groot deel van de overcapaciteit op zich nemen. In plaats van relatieve rust kregen de dorpen te maken met dezelfde hoeveelheid lawaai als voorheen. In typische Schiphol-stijl moest men uit de pers vernemen over de rekenfout en uiteraard werd de onvermijdelijkheid van de beslissing om uit te wijken naar de Zwanenburgbaan omkleed met de bekende economische argumentatie.
Dat bleek nog niet alles. Terwijl aan de westzijde van de twee dorpen werd aangeklungeld met de isolatiewerkzaamheden waarvan de kostenoverschrijdingen nu zo in het nieuws zijn, werden Zwanenburg en Halfweg half april 2004 opgeschrikt door nieuw vliegtuiglawaai. Toestellen stegen nu op in een bocht die recht over het oostelijke deel van de dorpen voerde – het deel dat buiten elke geluidscontour valt en niet voor isolatie in aanmerking komt. Er bleek een ’tijdelijke maatregel’ afgekondigd. Deze behelsde het ‘met koersinstructie’ uitvliegen als er parallel werd gestart op zowel de Zwanenburgbaan als de Polderbaan. Deze koersinstructie verordonneert dat toestellen zo snel mogelijk van de rechte uitvliegroute moeten afwijken om zo een V-vorm van uitvliegende vliegtuigen op de twee banen te creëren. Er waren immers signalen binnengekomen dat recht uitvliegen te gevaarlijk was: de toestellen zouden het risico lopen te dicht bij elkaar te komen. Opnieuw werden de omwonenden niet vooraf ingelicht. Pas bij navraag kwamen er verklaringen, die om de paar weken werden bijgesteld. Eerst was de tijdelijkheid een kwestie van weken, daarna werden het maanden, om ten slotte uit te groeien tot ‘misschien blijft het wel zo’.
De woede van de dorpelingen was gewekt. Nu was de overlast zelfs erger dan vóór de komst van de Polderbaan. Daarnaast zette het de gewraakte isolatiewerkzaamheden wel in een heel wrang licht: aan de ene kant van het dorp worden huizen ingrijpend verbouwd om ze te isoleren tegen het geluid, terwijl de vliegtuigen over de andere kant van het dorp bulderen. Ook de redenen die Schiphol aanvoert, zijn twijfelachtig. Welk gevaar is er aan het parallel uitvliegen van banen die 1500 meter van elkaar vandaan liggen, terwijl de banen op JFK – in het veiligheidsoverbewuste Amerika – slechts 800 meter van elkaar zijn verwijderd? Hoe gevaarlijk moet het parallelle uitvliegen wel niet worden als de baan die ingetekend staat tussen de Zwanenburgbaan en de Polderbaan, tot werkelijkheid komt?
In plaats daarvan moet de oorzaak in het omzeilen van lokale geluidsnormen worden gezocht. Zolang Schiphol wordt gedwongen op de ene plek overlast te minderen – doordat een bepaald geluidsmeetpunt is ‘volgevlogen’ – zal het ergens anders overlast moeten veroorzaken. Een gebed zonder end, waarin Schiphol nu nog aan de winnende hand is, dankzij steun van het ministerie, dat volhoudt dat het vliegen buiten de geluidscontour is toegestaan – terwijl de onwettelijkheid ervan afdruipt. Tegelijk is het ministerie met zijn woud aan regels de oorzaak van de touwtrekkerij tussen Schiphol en burgers. Het meetpuntensysteem en de onhaalbare dubbeldoelstelling (meer vliegbewegingen, minder overlast) zijn debet aan de machiavelliaanse opstelling van de luchthaven en de verkeersleiding, die zich steeds in andere bochten moeten wringen. Het zal niet lang meer duren voordat deze situatie uitmondt in een juridische strijd tussen Schiphol en gemeenten die zijn weerga niet zal kennen.
Intussen zijn de inwoners van Zwanenburg en Halfweg de dupe. De twee dorpen hadden hun NIMBY-bestaan al lang geleden vaarwel gezegd; het aantal klachten was in vergelijking met de sinds kort door de Polderbaan geteisterde gemeenten verwaarloosbaar. Daar is nu verandering in gekomen. Niet omdat zij de economie ten koste van alles willen afremmen, ook niet omdat zij toevallig de pech hebben in de buurt van Schiphol te wonen. Dat is all in the game. Maar wel omdat de hele episode zich letterlijk over hun hoofden heen heeft voltrokken. Zij hebben op grond van eerdere beloften besloten dat hun toekomst in Zwanenburg of Halfweg lag en worden nu geconfronteerd met een heel andere werkelijkheid. Ze mogen zich met recht belazerd voelen.
Het had allemaal voorkomen kunnen worden als er was gekozen voor een communicatiestijl waarin openheid en gezond verstand de boventoon voeren. Vertel hoe het zit, wees eerlijk over je motieven en doe rechtstreeks zaken met de onwonenden – bij voorkeur voor eens en altijd. Zo maak je niet alleen vrienden en bondgenoten, maar creëer je ook de bewegingsvrijheid die je van een boel kostbare bureaucratie verlost.
Oorspronkelijk geplaatst in Wereld, het weblog van Jager & Neyndorff.